Rechten voor de natuur in Beekdaelen

Duidelijkere en sterkere positie voor natuur en landschap in Beekdaelen

Doel van het initiatief

Het initiatief in Beekdaelen richt zich op het versterken van de positie van natuur en landschap in de gemeentelijke besluitvorming. Centraal staan drie vragen:

1. Hoe krijgen natuur en landschap een duidelijkere en sterkere plek in beleid en besluiten?
2. Hoe kan het perspectief van de natuur structureel worden meegenomen bij beleid, plannen en projecten?
3. Is het huidige beleidskader voldoende, of zijn nieuwe denkkaders en instrumenten nodig?

Het gaat nadrukkelijk om verkenning en beleidsontwikkeling. Er wordt nu geen rechtspersoonlijkheid voor natuur voorgesteld, maar wel onderzocht welke juridische, bestuurlijke en beleidsmatige instrumenten op lokaal niveau kunnen helpen om natuurbelangen beter te borgen.

Context: verwevenheid van natuur, landbouw en bebouwing

Beekdaelen ligt in het Zuid-Limburgse heuvellandschap, gekenmerkt door:

• kleinschalige landschappen met hellingen, beekdalen en plateaus;
• agrarische cultuurlandschappen afgewisseld met natuurgebieden;
• een rijke biodiversiteit, mede afhankelijk van reliëf en watersysteem.

De natuur in Beekdaelen levert een belangrijke bijdrage aan:

• ecologische waarden en biodiversiteit;
• waterhuishouding en klimaatadaptatie in een heuvelachtig gebied;
• landschappelijke kwaliteit en leefomgeving voor inwoners;
• recreatie, cultuurhistorie en identiteit van het Zuid-Limburgse landschap.

Juist door de nauwe verwevenheid van natuur, landbouw en bebouwing zijn belangenafwegingen complex en kwetsbaar. Ruimtelijke keuzes, agrarisch gebruik, woningbouw en infrastructuur hebben direct invloed op landschap, biodiversiteit en leefkwaliteit.

Aanleiding: natuurbelangen niet altijd expliciet meegewogen

De directe aanleiding is de constatering dat natuurbelangen in de gemeentelijke praktijk:

• niet altijd expliciet worden benoemd;
• vaak niet vroegtijdig worden meegewogen in plannen en projecten;
• terwijl besluiten wel directe gevolgen hebben voor landschap, biodiversiteit en leefkwaliteit.

Daarom wordt de vraag gesteld of het huidige beleidskader (zoals omgevingsvisie, bestemmingsplannen/omgevingsplan, natuur- en milieubeleid) voldoende is, of dat nieuwe denkkaders nodig zijn, zoals:

• het denken in termen van Rechten van de Natuur;
• het expliciet verankeren van de intrinsieke waarde van natuur naast economische en maatschappelijke belangen;
• het ontwikkelen van vaste procedures om natuurbelangen structureel te betrekken.

Mogelijke richtingen voor verkenning

Binnen de verkenning kunnen onder meer de volgende sporen worden onderzocht:

1. Beleidsmatige verankering

• Opnemen van een heldere natuur- en landschapsparagraaf in alle relevante beleidsdocumenten.
• Werken met natuur- en landschapsdoelen (indicatoren) die bij ieder besluit worden getoetst.
• Verplicht opnemen van een natuur- en landschapsafweging in raads- en collegevoorstellen.

2. Juridische en bestuurlijke instrumenten

• Verkennen van mogelijkheden binnen de Omgevingswet (omgevingsvisie, omgevingsplan, programma’s, omgevingswaarden).
• Gebruik van gebiedsgerichte beschermings- of ontwikkelstrategieën, bijvoorbeeld voor beekdalen, plateaus of ecologische verbindingen.
• Onderzoeken of een natuur- of landschapsadviesraad of een vaste natuur-‘ombudsman’/vertegenwoordiger kan bijdragen aan structurele inbreng van natuurperspectief.

3. Rechten van de Natuur als denkkader

• Verkennen hoe elementen uit Rechten van de Natuur kunnen worden vertaald naar lokaal beleid, zonder direct rechtspersoonlijkheid toe te kennen.
• Onderzoeken hoe het intrinsieke belang van ecosystemen kan worden benoemd en gewogen, los van louter economische of recreatieve functies.
• Leren van voorbeelden uit andere gemeenten of regio’s waar natuurbelangen explicieter zijn verankerd.

4. Proces en participatie

• Vroegtijdige betrokkenheid van inwoners, agrariërs, natuurorganisaties en ondernemers bij gebiedsontwikkelingen.
• Ontwikkelen van vaste processtappen: bijvoorbeeld een verplichte natuur- en landschapscheck in de startfase van projecten.
• Transparante communicatie over hoe natuurbelangen zijn meegewogen in besluiten.

Huidige status in Beekdaelen

Op 11 juni 2024 dienden raadsleden van GroenLinks een motie in bij de gemeente Beekdaelen om deze verkenning te starten. De motie is later ingetrokken. Het initiatief leeft echter als inhoudelijke vraag: hoe kan Beekdaelen natuur en landschap structureel en expliciet een sterkere positie geven in beleid en besluitvorming?

Vervolgstappen kunnen zijn:

• het opstellen van een raadsvoorstel of initiatiefnota over de positie van natuur en landschap;
• het organiseren van een raadsbijeenkomst of rondetafelgesprek met experts en betrokkenen;
• het uitwerken van een verkenningsopdracht (bijvoorbeeld aan het college of een externe partij) met concrete onderzoeksvragen en planning.

De vraag is hoe we de belangen van natuur en landschap structureel kunnen meenemen in onze besluitvorming, en of bestaande instrumenten daarvoor toereikend zijn.