Rechten van de Waddenzee

Bescherming voor de Waddenzee

Het initiatief richt zich op de vraag of de Waddenzee juridisch erkend kan worden als drager van eigen rechten, vergelijkbaar met internationale voorbeelden (zoals natuurgebieden elders in de wereld).

Daarnaast wordt er gekeken of de Waddenzee een eigen vertegenwoordiging (bijvoorbeeld van voogden) kan krijgen die onafhankelijk de belangen van het ecosysteem behartigt. Dit om het natuurgebied sterker te beschermen tegen cumulatieve druk van menselijke activiteiten, zoals gaswinning, scheepvaart, visserij en klimaatverandering.

De initiatiefnemers benadrukken dat bestaande regelgeving vaak sectoraal en reactief is, terwijl de Waddenzee als samenhangend levend systeem bescherming nodig heeft. Rechten van de Natuur worden gezien als een mogelijke aanvulling op het huidige natuur- en bestuursrecht, niet per se als vervanging.

Eilanden, kustzones en open zee

De Waddenzee is een uitgestrekt getijdengebied langs de kusten van Nederland, Duitsland en Denemarken. Het gebied bestaat uit:

• Wadden (droogvallende zand- en slikplaten)
• Geulen, kwelders en zeegrasvelden
• Eilanden, kustzones en open zee

“De Waddenzee is een levend systeem. De vraag is of ons rechtssysteem voldoende is toegerust om zo’n systeem echt te beschermen, of dat de natuur zelf een sterkere juridische positie nodig heeft.” — Waddenvereniging, toelichting Vijf vragen over: rechtspersoon Waddenzee

De Waddenzee draagt ontzettend veel bij aan mens en natuur met de biodiversiteit (leefgebied voor miljoenen trekvogels, vissen, schelpdieren en zeezoogdieren), ecologische functies (kraamkamer voor vis, voedselgebied voor vogels, natuurlijke kustbescherming) en internationale waarde (UNESCO-Werelderfgoed vanwege de unieke ecologische processen).

Tegelijkertijd staat het ecosysteem onder zware druk, onder andere door bodemdaling, vervuiling, klimaatverandering en economische activiteiten.

Wie spreekt er namens de Waddenzee?

Volgens de initiatiefnemers is de kern van het probleem dat de Waddenzee in het huidige rechtssysteem geen eigen juridische positie heeft. Besluiten worden genomen vanuit menselijke belangen, waarbij natuurbelangen vaak moeten “meeliften” via regels en vergunningen.

De vraag die centraal staat is: Wie spreekt er namens de Waddenzee zelf, als ecosysteem?

Rechten van de Natuur worden verkend als manier om de intrinsieke waarde en lange-termijn belangen van het gebied beter te borgen.

Na het pleidooi van Jan van de Venis, Tineke Lambooy en Arjan Berkhuysen in de Trouw in 2018 voor de rechten volgde een motie van gemeente Nordeast-Fryslan om de ‘‘bijzondere rechten van de Waddenzee’’ te erkennen.

In 2022 volgde het rapport van de Waddenacademie dat duidelijk maakt het centrale probleem niet alleen ecologisch is, maar ook juridisch en bestuurlijk:

De Waddenzee wordt bestuurd via een gefragmenteerd stelsel van wetten, sectoren en bevoegdheden.

Besluiten zijn vaak gericht op afzonderlijke activiteiten, terwijl de Waddenzee functioneert als één samenhangend sociaal-ecologisch systeem.

Het ecosysteem zelf heeft geen zelfstandige juridische positie en kan zijn belangen niet rechtstreeks laten vertegenwoordigen.

“Granting rights of nature should be understood as a potential governance innovation, not as a symbolic gesture.” — Granting Rights of Nature to the Wadden Sea, Waddenacademie (2022)