Sherlien Sanches over Inheemse kennis en besluiten met de natuur

Wat betekent het eigenlijk om met de natuur te leven? Voor Sherlien Sanches, die vanuit haar Inheemse Surinaamse achtergrond opgroeide met kennis en gebruiken waarin mens en natuur nauw verbonden zijn, is dat een vanzelfsprekend uitgangspunt. Toch ontdekte ze door een opmerking van haar oma hoe gemakkelijk we die verbondenheid uit het oog kunnen verliezen.

‘Toen mijn oma eens in Nederland was, liepen wij samen in Amsterdam, achter het Centraal Station. Mijn oma stopte en vroeg me: “Hoe heet dit water?” Ik vond het maar een vreemde vraag. Ze keek me streng aan en zei: “Dat is jullie probleem hier in Nederland. Jullie leven óp het land, maar jullie moeten leren leven mét het land.” Toen ik mijn oma vertelde dat dit water het IJ heet, was ze eventjes verzonken in stille meditatie. Daarna konden we weer doorlopen. Ik besefte: Wij leven inderdaad niet met het land. We lopen langs het water maar we groeten niet, we maken geen contact.’

Leven mét het land

‘Besluiten met de natuur is voor mij daarom: leven met het land. En leven met het land betekent erkenning. Erken de waarde, de kracht van de natuur en wat die voor jou betekent.’ Als het IJ meer is dan een decor waar je langsloopt, verandert ook de manier waarop je naar die plek kijkt. En daarmee mogelijk de keuzes die je maakt. ‘Niet alleen voor jezelf, maar voor iedereen om je heen.’

Sherlien is adviseur Internationale Erfgoedsamenwerking bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed in Arnhem. Vanuit haar werk wisselt ze kennis en ervaringen uit met erfgoedgemeenschappen in onder andere India, Indonesië en Suriname. Daarnaast is ze oprichter en voorzitter van het Inheems Kenniscentrum Internationaal (IKC-I) en lid van de Commissie van Experts van Stichting Rechten van de Natuur.

Vanuit die verschillende rollen zet ze zich in voor het behoud en de erkenning van Inheemse kennis. Kennis die van generatie op generatie wordt doorgegeven en waarin de relatie tussen mensen en hun leefomgeving een belangrijke plaats heeft.

Kennis die we dreigen te verliezen

Hoewel Inheemse gemeenschappen al generaties lang leven met het land, krijgt hun kennis lang niet altijd de erkenning die ze verdient. Sherlien ervoer dat zelf toen ze opgroeide.

‘Het was toen ik opgroeide heel moeilijk om iets terug te vinden van Inheemsen. Als je op school iets leert over Suriname, begin je meteen met de transatlantische slavenhandel. Maar daar begint Nederland niet met Suriname, er was een lang voortraject met veel leed voor de Inheemsen. Aan de zichtbaarheid en erkenning daarvan willen wij als Inheems Kenniscentrum nog veel bijdragen. De blinde vlek moet weg. Er zijn al enorm veel rapporten, boeken en lezingen over de afrogemeenschappen en het slavernijverleden, maar we moeten nog starten met de Inheemse geschiedenis. Dus wij stellen voor om ook daar tijd, geld en aandacht in te steken.’

Die blinde vlek heeft gevolgen voor het heden. Want als de geschiedenis, kennis en leefwijze van Inheemse gemeenschappen onvoldoende worden erkend, krijgen hun perspectieven ook minder vanzelfsprekend een plek in de besluiten die over hun leefomgeving worden genomen.

Wetenschap zonder X en Y

‘We zouden als Inheemsen zo’n goede aanwinst kunnen zijn voor kennis en wetenschap, als het gaat over biodiversiteit en hoe te leven en besluiten met de natuur. Inheemse kennis wordt niet altijd gezien als wetenschap, omdat je het niet kan meten met een X en een Y.’ Daarin schuilt een belangrijke vraag voor de manier waarop we besluiten nemen. Welke kennis vinden we waardevol? En wat gebeurt er wanneer inzichten die over generaties zijn opgebouwd onvoldoende worden meegenomen, omdat ze niet passen binnen de gebruikelijke wetenschappelijke kaders? Het gaat daarbij om kennis die nauw verweven is met het dagelijks leven. Over de samenhang tussen planten, dieren, water en bodem. Over hoe je een bos gebruikt en tegelijkertijd zorgt dat het behouden blijft voor de generaties na je.

Ook het rapport The Future of Our Forefathers, dat in april 2026 met ondersteuning van Stichting Rechten van de Natuur werd opgesteld door een coalitie van Surinaamse organisaties, beschrijft hoe Inheemse gemeenschappen hun land zien als een gebied waarmee zij door hun geschiedenis, cultuur en toekomstige generaties verbonden zijn. Een relatie die zich moeilijk laat vertalen naar de westerse opvatting van land als bezit.

Van verbondenheid naar rechten

Die verschillende manieren van kijken hebben ook juridische gevolgen. In Suriname strijden Inheemse gemeenschappen al jarenlang voor de wettelijke erkenning en bescherming van hun collectieve grondenrechten. Het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens heeft Suriname in verschillende uitspraken verplicht om die rechten te erkennen en de traditionele leefgebieden juridisch vast te leggen. Toch zijn die uitspraken volgens het rapport uit 2026 nog altijd onvoldoende uitgevoerd. Daardoor kunnen besluiten over bijvoorbeeld mijnbouw, houtkap of andere economische activiteiten worden genomen zonder dat de betrokken gemeenschappen voldoende zeggenschap hebben over hun eigen leefomgeving.

Voor Inheemse gemeenschappen gaat de strijd om grondenrechten dan ook verder dan de vraag van wie een stuk land is. Het gaat over de mogelijkheid om hun manier van leven voort te zetten, hun kennis door te geven en het land te beschermen voor toekomstige generaties. Sherlien zet zich al jarenlang in voor die erkenning.

Een Bos der Heling

Met het Inheems Kenniscentrum Internationaal wil Sherlien bijdragen aan het bewaren en doorgeven van Inheemse kennis. Een bijzonder doel is de ontwikkeling van een Bos der Heling.

‘Bij het Inheems Kenniscentrum Internationaal draait het om het borgen, verzamelen en overdragen van Inheemse kennis, het doen van onderzoek en vooral om het verder uitdragen van Inheemse perspectieven.

Er is geen fysiek gebouw, maar we streven naar een Bos der Heling bij de Lutkemeerpolder in Amsterdam. Dat is een stuk bos, toegankelijk voor iedereen die wil tappen van de Inheemse energie. Tegelijkertijd kunnen we er werken aan ecologische, agrarische en medicinale kennis. We kunnen er samenkomen en vindbaar zijn. Er is heel veel vraag naar de overdracht van Inheemse kennis.’

Het Bos der Heling zou ook een symbolische betekenis hebben. Een plek waar Inheemse kennis, gebruiken en de relatie met de levende wereld ruimte krijgen om voort te bestaan en zich verder te ontwikkelen. Voor Sherlien zou het bovendien bijzonder betekenisvol zijn als hiervoor land door Nederland aan Inheemse mensen wordt teruggegeven, juist omdat zij door de geschiedenis heen zoveel land zijn kwijtgeraakt.

‘Beloof je dat je niet met de planten zult praten?’

Voor Sherlien is die verbondenheid met de levende wereld ook iets heel persoonlijks. En soms levert dat grappige situaties op, bijvoorbeeld met haar dochters.

‘Inmiddels ben ik iemand die met bomen en planten praat. Mijn dochters zijn nu tieners en een van hen is gestart met een opleiding in Hoofddorp. Voorafgaand aan de studie was er een intakegesprek, waar we samen naartoe zijn gegaan. Voordat we naar binnen gingen, hield ze me even tegen en zei:

‘Mam, alsjeblieft, beloof je dat je niet met de planten in de kamer zult praten?’

Ik moest erom lachen. Ik strijd nu eenmaal voor meer aandacht voor alle andere levende wezens.’

Die aandacht voor andere levensvormen betekent voor Sherlien overigens niet dat we terug moeten naar een manier van leven van eeuwen geleden. Inheemse kennis kan juist ook in de wereld van vandaag van grote waarde zijn.

‘Ik blijf hopen dat wij een bredere blik krijgen op wie wij eigenlijk zijn, van nature, als mens. We hoeven niet terug naar het verleden om weer te gaan jagen of te leven zoals Inheemsen leven. Het mooie aan immaterieel erfgoed is juist dat praktijken uit het verleden in het heden doorleven in andere vormen. En zelfs met de techniek en de middelen die we vandaag hebben, ook met AI of drones, kunnen we nog steeds heel goed voor onze natuur zorgen. Dus laten we ons perspectief verbreden, Inheemse perspectieven integreren, omarmen en ervan leren. En laten we die kennis vooral overdragen aan toekomstige generaties. Ook al smeken ze je als ze 16 zijn om alsjeblieft niet met de planten te praten… Er komt een dag dat ze wel zullen begrijpen dat aandacht voor de levende wereld om je heen onmisbaar is en er dankbaar voor zullen zijn.’

Reflectie van de stichting:

Sherlien laat zien dat besluiten mét de natuur ook vraagt om een bredere blik op wat we als waardevolle kennis beschouwen. Inheemse gemeenschappen beschikken over generaties aan kennis over de samenhang tussen mensen en hun leefomgeving. De erkenning van Inheemse perspectieven en de Rechten van de Natuur kunnen elkaar versterken. Beide nodigen ons uit om anders te kijken naar onze relatie met de natuur en de manier waarop we die relatie juridisch vormgeven.