Ik ben omdat wij zijn en wij zijn omdat de aarde is: Annette Nobuntu Mul over Ubuntu en besluiten met de natuur

Wat verandert er aan de keuzes die we maken als we onszelf niet langer zien als losstaand individu, maar als onderdeel van een groter levend geheel? Voor schrijver en Ubuntu-deskundige Annette Nobuntu Mul is dat een zeer urgente vraag. Vanuit de Ubuntu-filosofie zijn mensen onderling verbonden, maar ook onlosmakelijk verbonden met de aarde en al het andere leven. Wie vanuit die verbondenheid kijkt, komt ook tot een andere manier van besluiten nemen.

Annette schrijft boeken en artikelen, geeft lezingen en workshops en is al jaren betrokken bij de opleiding ‘Ubuntu leiderschap en wereldburgerschap’ van de Internationale School voor Wijsbegeerte. Ook met haar in 2025 overleden partner Jan Terlouw sprak ze veel over onze verantwoordelijkheid voor de wereld die we doorgeven. Toch zou ze zichzelf vanuit Ubuntu niet beginnen voor te stellen aan de hand van wat ze heeft gedaan.

‘Als ik mij voorstel vanuit de Ubuntu-filosofie, dan begin ik niet met het opsommen van mijn cv, zoals dat in Nederland gebruikelijk is. Vanuit Ubuntu ben ik eerder in wording, ik leef op de schouders van mijn voorouders en vanuit het nest waar ik uit kom. Nobuntu is mijn tweede naam: die heb ik gekregen in 2014 in Zuid-Afrika, in het township Khayelitsha. De gemeenschap daar, zo’n 1000 mensen, heeft mij, in samenspraak met hun voorouders, de naam ‘Nobuntu’, Mother of Humanity gegeven. Dat is zeer eervol.’

Ik ben omdat wij zijn

Annette maakte in 2000 voor het eerst kennis met Ubuntu tijdens een reis naar Zuid-Afrika. Het voelde voor haar alsof verschillende ideeën die haar al bezighielden ineens bij elkaar kwamen.

‘Er is een mooi Afrikaans woord: ‘raaksien’. Raaksien betekent dat iets helder wordt en puzzelstukjes op hun plaats vallen. Zo was het voor mij toen ik kennismaakte met Ubuntu. In 2000 ging ik naar Zuid-Afrika en voorafgaand aan de reis heb ik veel gelezen over de geschiedenis van het land. Ik las over apartheid, Nelson Mandela en meer, en telkens kwam ik Ubuntu tegen.

De kern van Ubuntu is Umuntu ngumuntu ngabantu: Ik ben omdat wij zijn en wij zijn omdat de aarde is.

Daarin zijn waarden als compassie, verantwoordelijkheid, respect, verbinding, solidariteit en herstel essentieel. Met “wij” wordt overigens niet alleen de mens bedoeld, maar al het leven. Zowel in humanitair als in ecologisch opzicht zijn we onlosmakelijk verbonden.’

Juist dat laatste is essentieel voor de manier waarop Annette naar onze relatie met natuur kijkt. Als ‘wij’ niet alleen mensen omvat, vervaagt ook de scherpe scheidslijn die we in het Westen vaak aanbrengen tussen mens en natuur. Volgens Annette heeft die scheiding onze relatie met de levende wereld beschadigd: we zijn natuur steeds meer gaan benaderen als iets buiten onszelf, iets dat we kunnen gebruiken en bezitten. Vanuit Ubuntu gaat het daarom niet alleen om anders kijken naar natuur, maar ook om het herstellen van die relatie.

‘Hoe doe je dat, vergeven? Hoe kom je in een conflict tot verzoening? Daar ben ik heel diep in gedoken, in ontmoeting met andere mensen en door naar hun verhalen te luisteren. Ik denk dat het vergelijkbaar werkt in onze – in het Westen conflictueuze – relatie met de natuur.

Als je de natuur niet ontmoet, een dier niet in de ogen kijkt, een lieveheersbeestje niet ziet, een boom niet voelt, dan kan je er ook niet respectvol mee omgaan.

In ons westerse denken en handelen zijn we nog steeds gericht op wat we aan materiële welvaart hebben vergaard. Maar die winst is wel gebaseerd op uitbuiting van de aarde en van andere volkeren.’

Van bezitten naar deelgeven

Volgens Annette hebben we het herstellen van onze relatie met elkaar en met de levende wereld een andere verhouding tot bezit en verantwoordelijkheid nodig. Daarvoor gebruikt ze een woord dat centraal staat in het boek waaraan ze momenteel werkt: deelgeven.

‘Het bezit-denken zit ons nog vaak in de weg. Het boek waar ik momenteel mee bezig ben, draagt daarom ook de titel ‘Deelgeven’. Hopelijk wordt dat een nieuw, veelgebruikt Nederlands woord, in plaats van “deelnemen”. Deelgeven is het bewustzijn dat we geven aan een geheel waar we zelf onderdeel van zijn. Dat is een heel andere mindset dan “ik doe mee om te zien wat ik eruit kan halen.” Het gaat om deelgeven en om doorgeven, niet om bezitten.’

Voor Annette betekent herstel, na allereerst de fundamentele start van erkenning, ook dat we niet moeten blijven zoeken naar de vraag wie schuldig is aan wat er mis is gegaan. Verzoening gaat juist over de verantwoordelijkheid die we vanaf nu, individueel én gezamenlijk, nemen voor een andere toekomst.

‘Verzoening is een wederkerige toewijding aan een ethisch betere toekomst voor ons allemaal. Dat is een eigen, mede- en gezamenlijke verantwoordelijkheid – een drievoudige verantwoordelijkheid waarmee we onze beslissingen moeten nemen. Het geeft ruimte aan herstel, in plaats van aan schuld en boete. Ik probeer in mijn boek te belichten waar het in mijn optiek al goed gaat. Mensen, projecten, initiatieven, wijken, organisaties die bijdragen aan ‘Ik ben omdat wij zijn en wij zijn omdat de aarde is.’ Die wil ik geen hoofdstuk maar een hartstuk geven in mijn boek. Rechten van de Natuur hoort daar voor mij ook bij.’

Wie zit er aan tafel als we besluiten nemen?

‘Die vraag doet mij denken aan het boek van mijn wijlen partner Jan Terlouw: ‘Het hebzuchtgas’. In dat boek wordt de toekomststoel genoemd die de oplossing moet brengen, want daarmee worden we bij iedere beslissing herinnerd aan de volgende generaties die we kunnen meenemen in onze beslissingen nu. De volgende generatie is niet alleen maar mijn volgende generatie. Het is niet mijn bloedband, het is al het leven.’

Voor Annette gaat die gedachte verder dan alleen toekomstige generaties mensen: vanuit Ubuntu strekt onze verantwoordelijkheid zich uit tot al het leven. Maar wat betekent dat voor de manier waarop we besluiten nemen?

‘Democratie en ook burgerberaden werken gebrekkig zolang er tien mensen aan tafel zitten die alleen maar voor eigenbelang of achterban opkomen. Er mogen best stellige spelregels zijn. We moeten eerst samen afspreken: binnen welk kader en waarheen bewegen we? Het gemeenschappelijke en hogere belang moet de boventoon voeren, boven het sec individuele belang. Met de bewustwording dat we als individu onderdeel zijn van dat gemeenschappelijke en hogere belang. Diversiteit en de kracht van dialoog moeten omarmd worden, in plaats van debat en de macht van de meerderheid.’ Dat betekent niet dat individuele belangen verdwijnen. Wel dat ze worden afgewogen binnen een bredere verantwoordelijkheid: voor elkaar, voor toekomstige generaties én voor de levende wereld waarvan we deel uitmaken.

‘Elke voorzitter van een dialoog moet bewaken dat wat er ter tafel komt ook het grotere geheel dient. Is dit rechtvaardig, duurzaam en inclusief? Voelt iedereen zich erkend, gezien en van betekenis? En als er bezwaren zijn: waar zit dan de zorg? Wat heb je nodig van ons, in de groep, de Tweede Kamer, de gemeenschap of de familie? En wat kunnen wij voor jou doen? Want wij hebben ook de verantwoordelijkheid om te zorgen dat jij binnenboord blijft. Daarna nemen we een besluit, ook als de uitkomst daarvan voor mij op dat moment niet zo handig is. In het belang van de natuur, toekomstige generaties en al het leven, waar ik zelf onderdeel van ben, heb ik dan geen fundamenteel bezwaar. Vanuit die houding zouden we minder kortzichtige beslissingen nemen.’

Hoop is een actieve daad

Als het gaat om de vraag hoe mensen daadwerkelijk in beweging komen, lagen de ideeën van Annette en Jan Terlouw ook dicht bij elkaar. ‘In de kern zaten Jan en ik op hetzelfde spoor. Hij was iets meer de wetenschapper en had de overtuiging dat als mensen maar genoeg geïnformeerd worden, ze wel in beweging zullen komen. Dat was ik gedeeltelijk met hem eens. Er kan ook moedeloosheid ontstaan als de dreiging te groot voelt. Daarom is het zo belangrijk om ons te richten op hoop en herstel, niet op schuld en boete. Hoop is een actieve daad, geen ster die naar je toekomt. Je moet er iets voor doen, namelijk: verantwoordelijkheid nemen, zonder daarvoor aan de schandpaal genageld te worden. Ik wil niet zeggen dat mensen die vanuit Ubuntu leven de wijsheid in pacht hebben. Het gaat niet over of de ene wijsheid beter is dan de andere, maar over de vraag of het aanvullend is, iets waar juist deze tijd om vraagt. Ik ben ervan overtuigd dat Ubuntu dat is. En dat het ons kan helpen om besluiten te nemen met het besef: ‘Ik ben omdat wij zijn en wij zijn omdat de aarde is.’

Niet besluiten voor de natuur, maar als onderdeel ervan

Daar ligt misschien wel de belangrijkste consequentie van Ubuntu voor de manier waarop we besluiten nemen. Als mens en natuur niet los van elkaar bestaan, kun je de belangen van de natuur ook niet los zien van menselijke belangen. Wat goed is voor het grotere levende geheel en wat goed is voor onszelf, zijn op de lange termijn met elkaar verbonden.

Besluiten mét de natuur betekent niet dat we de natuur toevoegen als extra belang aan het einde van het proces. Het begint eerder: bij het besef wie we tot het ‘wij’ rekenen waarvoor we besluiten nemen. Als dat ‘wij’ ook toekomstige generaties, de aarde en al het andere leven omvat, verandert de vraag die we ons bij iedere keuze stellen. Niet alleen: wat willen wij nu? Maar: wat dient het geheel waarvan wij zelf onderdeel zijn?

Reflectie van de stichting:

Ubuntu nodigt uit om het ‘wij’ waarvoor we besluiten nemen groter te maken. Niet alleen de mensen die vandaag aan tafel zitten, maar ook toekomstige generaties, de aarde en het andere leven waarvan we afhankelijk zijn. Voor Stichting Rechten van de Natuur raakt dat aan een fundamentele vraag: voor wie nemen we onze besluiten eigenlijk? Zodra het antwoord daarop verandert, verandert ook wat we onder een goed besluit verstaan.