Rechten voor de Bodem: Van gebruikersgrond naar drager van eigen rechten

Wie op microniveau naar een profielkuil kijkt, ziet een gemeenschap van leven. De bodem is een levend ecosysteem en het thuis van wortels, schimmels, bacteriën en de kleinste insecten die onze aarde van leven voorzien. Hij filtert water, bergt koolstof en voedt gewassen. Toch wordt de bodem in veel besluiten vooral gezien als perceel, als gebruikersruimte of als saneringslocatie.

Omdat de druk op de ruimte toeneemt, vragen we veel van de bodem. Hij moet zich voortdurend aanpassen aan menselijke plannen. Om huizen te dragen, kabels te installeren en landbouwproductie mogelijk te maken. Maar wie spreekt namens de bodem wanneer zijn draagkracht, bodemleven of herstel-vermogen wordt aangetast?

De studie ‘Geef de bodem een stem’ van Rijkswaterstaat stelt de vraag treffend andersom: het gaat niet om óf de bodem een stem nodig heeft, maar om hoe we die stem organiseren. Dat is de kern van Rechten voor de Bodem. Niet omdat we de bodem als menselijke partij zouden erkennen, maar als een levend ecosysteem met eigen grenzen en afhankelijkheden die juridisch en bestuurlijk meegewogen moeten worden.

Van bescherming naar vertegenwoordiging

Nederland kent al prima bodemregels, bijvoorbeeld voor verontreiniging. In 2022 zagen we al een verschuiving in beleid naar ‘water- en bodemsturend’ (in 2024 is dit gewijzigd naar ‘rekening houden met water en bodem’). Dat is heel belangrijk, maar bescherming is niet hetzelfde als vertegenwoordiging.

Vertegenwoordiging helpt om vooraf te zorgen dat de belangen van de bodem goed worden meegewogen. Rechten voor de Bodem werkt preventief door te vragen: Hoe gaat het met de bodem als levend geheel? Hoe past deze vergunning of dit project binnen de draagkracht van de bodem? Hebben we alle levende stakeholders van de bodem voldoende meegenomen in dit besluit? Dit concept gaat over het nemen van besluiten óver de natuur naar besluiten mét de natuur. Daarmee verschuift het uitgangspunt van de bodem als object van beheer naar drager van eigen rechten met actieve deelname aan besluitvorming.

Snelstgroeiende juridische beweging

Dit klinkt wellicht als een romantisch idee, maar dat is het niet. Rechten van de Natuur behoort volgens de Verenigde Naties tot de ‘snelstgroeiende juridische beweging van de 21e eeuw’. In diverse landen zijn ecosystemen, zoals rivieren, erkend als ‘levende entiteiten’ met een eigen vertegenwoordiging. In Nieuw-Zeeland kreeg de Whanganui-rivier rechtspersoonlijkheid. In Spanje kreeg de lagune Mar Menor het recht op bescherming, behoud en herstel. In Ecuador staan natuurrechten in de Grondwet. Rechten voor de Bodem gaan erover dat de bodem bescherming verdient, niet alleen omdat wij hem nodig hebben, maar ook omdat hij een eigen waarde en eigen levensprocessen heeft.

Bodemrechten zijn niet hetzelfde als mensenrechten. Een veen-gebied heeft niets aan stemrecht. Binnen Rechten van de Natuur wordt vaak vanuit de wetenschap gekeken naar wat de natuur nodig heeft en daarop worden de rechten aangepast. Zo hebben rivieren met rechtspersoonlijkheid het recht om te stromen, een gezond ecosysteem te behouden, het recht om vrij te zijn van vervuiling en het recht op herstel. De bodemrechten zouden dus gebiedsspecifiek moeten zijn. Een veenbodem heeft andere behoeften dan zandgrond, rivierklei of stedelijke bodem. Veen vraagt bijvoorbeeld om een passend waterpeil, rust en koolstofbehoud. Stedelijke bodem vraagt om ruimte, wortelgroei en bescherming tegen verdichting. Landbouwgrond vraagt om organische stoffen, bodemleven en herstelruimte. Rechten voor de Bodem moeten beginnen met de vraag: welke bodem ligt hier, welke functies draagt hij en welke ondergrenzen mogen niet worden overschreden?

Rechten voor de Bodem betekenen overigens niet dat elk bouwproject onmogelijk wordt of dat eigendom verdwijnt. Het betekent dat de bodem een eigen, herkenbaar belang krijgt in besluitvorming. De zogeheten ‘voogden’ voor de natuur kunnen in het recht, het beleid en de besluitvormingsprocessen opkomen voor de belangen en rechten van het ecosysteem. In een artikel voor het tijdschrift Natuurbeschermingsrecht werd geconcludeerd dat Rechten van de Natuur mogelijk een extra middel kan zijn voor toezicht, handhaving en uitvoering van bestaande wet- en regelgeving. Het helpt dus om bestaande wetten uit te voeren en om vanuit een ander perspectief, dat van de bodem zelf, te leren kijken naar besluiten. Het is dus een verdieping van, geen vervanging van huidige wetten en regels.

Een plek aan tafel

Zelfstandige rechten voor de bodem zijn op korte termijn juridisch en cultureel nog een grote stap. De Nederlandse bodem is sterk verweven met privaat eigendom, landbouw, infrastructuur, waterschappen, gemeenten en provincies. Maar dat het wellicht een uitdaging zou zijn om deze rechten te implementeren, is geen reden om het niet te doen. Juist in de tussenruimte ligt de kans: begin met vertegenwoordiging, lokale pilots en bestuurlijke instrumenten die de bodem daadwerkelijk een stem geven. Wie kan er dan namens de bodem spreken? Dat is altijd een centrale vraag binnen de Rechten van de Natuur. Verschillende plekken passen verschillende modellen toe. Je kunt denken aan een bodemvoogd, een lokale bodemraad, een onafhankelijke deskundige in gebiedsprocessen of een “bodemschap” dat vergelijkbaar met een waterschap opkomt voor bodemkwaliteit, bodemleven en herstel. Zo’n vertegenwoordiger hoeft geen eigenaar te zijn. De taak is niet het beheren namens de mens, maar het bodemperspectief inbrengen aan de besluittafel. Beheerders en eigenaren kunnen dit gedachtegoed al praktisch toepassen. Gemeenten kunnen in omgevingsvisies en omgevingsplannen vastleggen dat bodemfuncties expliciet worden meegewogen. Projectontwikkelaars kunnen verplicht aantonen hoe bodemleven, infiltratie en herstelvermogen behouden blijven. Overheden kunnen bij aanbestedingen en pachtvoorwaarden sturen op bodemherstel. Bij gebiedsontwikkeling kan een bodemvoogd deelnemen aan het ontwerpproces. En bij aantasting kan een herstelplicht of een bodemherstelfonds worden ingericht.

Zo worden de Rechten van de Natuur geen papieren tijger, maar een werkwijze. De bodem krijgt niet pas aandacht wanneer hij vervuild, verdicht of uitgeput is. Hij krijgt vooraf een plaats aan tafel.

Pionierskans

In Nederland groeit de beweging voor Rechten van de Natuur. Ondertussen zijn er ruim 17 gemeenten, 2 waterschappen en 2 provincies die Rechten van de Natuur op de politieke agenda hebben staan. Er zijn ook burgerinitiatieven voor de Veluwe, Scheldes, Maas, Waddenzee en meer. Er ligt nog een kans om dit voor de bodem op te zetten. De eerste stap hoeft geen landelijke wet te zijn waarin alle bodems onmiddellijk rechtspersoonlijkheid krijgen. Een verstandige route begint lokaal: een gemeente die een bodemvoogd benoemt, een provincie die bodemrechten opneemt in het gebiedsbeleid, een waterschap dat bodem en water samen benadert, een Rijksproject dat de bodem als rechthebbende behandelt. Zulke pilots kunnen laten zien wat werkt, waar het schuurt en welke juridische verankering nodig is.

De bodem is geen decor onder onze voeten. Hij is een drager van leven, het Nederlandse landschap, en de toekomst. Wie hem rechten geeft, verandert niet alleen het recht, maar ook de relatie. We leren dan niet langer besluiten over de bodem te nemen, maar mét de bodem als partner.