Juridische Route#3: Jurisprudentie

Waarom jurisprudentie?

Jurisprudentie, zo noemen we uitspraken van rechters, is een sterk instrument om nieuwe juridische principes te benoemen en te verankeren. Als rechters in baanbrekende zaken oordelen dat naast mensen en bedrijven ook de natuur rechten toekomt, zetten ze een voorbeeld dat andere rechters en wetgevers kan inspireren. Zo kan al recht worden gedaan aan Rechten van de Natuur voordat deze expliciet in de wet staan.

De afgelopen jaren hebben rechters in verschillende landen moedige en baanbrekende stappen gezet. Vaak omdat dappere advocaten een beroep deden op Rechten van de Natuur.

Zo hebben rechters rivieren, bossen en ecosystemen erkend als juridische entiteiten met eigen rechten, vaak gebaseerd op inheemse tradities, mensenrechten of constitutionele principes.

Andere keren legden rechters juist uit waar de grens ligt tussen wat de mens nu wil en wanneer de belangen van natuur en toekomstige generaties zwaarder wegen. Dergelijke uitspraken laten zien dat de natuur juridisch gezien niet alleen als ding, eigendom of bron van exploitatie hoeft te worden gezien. Het kan echt: natuur als subject, als drager van rechten.

Dappere voorbeelden: rechters die de natuur beschermen

1. India: de Ganges en Yamuna

In 2017 deed het Hoge Gerechtshof van Uttarakhand in India een revolutionaire uitspraak: de heilige rivieren Ganges en Yamuna kregen de status van juridische persoon. Dit betekende dat de rivieren rechten kregen die horen bij een juridische persoon en vertegenwoordigd konden worden in de rechtbank. De uitspraak volgde kort na de juridische erkenning van de Whanganui-rivier in Nieuw-Zeeland, die binnen de Māori-cultuur als een levend en ondeelbaar geheel wordt beschouwd en rechtspersoonlijkheid kreeg.

De rechterlijke motivering was helder: de rivieren zijn levensaders voor miljoenen mensen en hebben een spirituele en ecologische waarde die verder gaat dan economische belangen. Hoewel de uitspraak later door het Hooggerechtshof van India werd opgeschort vanwege onder meer vragen over de praktische en juridische uitvoering, inspireerde de zaak wereldwijd andere landen, rechters en academici om hierop voort te bouwen.

2. Ecuador: Moeder Aarde in de Grondwet en de Rechten van de Natuur in de praktijk

Ecuador was in 2008 het eerste land ter wereld dat de Rechten van de Natuur in de Grondwet opnam. Maar hoe werkt dit in de praktijk?

In 2021 oordeelde het Constitutionele Hof van Ecuador in de zaak Los Cedros dat de rechten van het Los Cedros-bos waren geschonden door het toestaan van mijnbouwactiviteiten. Het Hof baseerde zich op de Grondwet en bevestigde dat het ecosysteem zelf drager van rechten is.

Deze zaak was baanbrekend omdat het Hof een concrete toets van de Rechten van de Natuur ontwikkelde en toepaste bij de beoordeling van mijnbouwactiviteiten en de bescherming van het bos. Het liet zien dat de grondwettelijke bepalingen niet alleen symbolisch waren, maar concreet kunnen worden toegepast op activiteiten die natuur raken.

3. Colombia: De Amazone als subject van rechten

In 2018 deed het Colombiaanse Hooggerechtshof een historische uitspraak in de zaak "Future Generations vs. Climate Change". De zaak was aangespannen door een groep jongeren die vreesden voor de toekomst van de Amazone door ontbossing en klimaatverandering. Ze kwamen op voor hun eigen mensenrechten en de rechten van toekomstige generaties, die wij nu zouden schenden.

De hoogste rechters oordeelden niet alleen dat ze gelijk hadden en dat de Colombiaanse overheid onvoldoende deed om de Amazone te beschermen, maar gingen een stap verder: de Amazone zelf werd erkend als een subject van rechten. Het Hof baseerde zich op het ecocentrische principe, dat niet alleen mensen, maar ook de natuur zelf waarde heeft, en oordeelde dat de Amazone het recht heeft op behoud, herstel en bescherming. Deze uitspraak was een volgende belangrijke stap in de Colombiaanse rechtspraak rond Rechten van de Natuur. Twee jaar eerder, in 2016, had het Constitutionele Hof de Atrato-rivier al erkend als rechtssubject, met rechten op bescherming, behoud, onderhoud en herstel.

Dit gezaghebbende vonnis is ook door rechters in Nederland genoemd in andere zaken, vanwege de inhoud ervan op het gebied van mensenrechten en toekomstige generaties. Helaas nog niet vanwege de Rechten van de Natuur. Nog niet.

4. Het advies van het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens: Rechten van de Natuur als mensenrecht

In 2025 publiceerde het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens (IACHR), zeg maar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor de Amerika’s, een advisory opinion (OC-32/25) over klimaatverandering en mensenrechten waarin het de Rechten van de Natuur erkende als een integraal onderdeel van de mensenrechten. Het Hof oordeelde dat de bescherming van de natuur onlosmakelijk verbonden is met het recht op leven, gezondheid en een gezond milieu.

Deze advisory opinion is bijzonder omdat een zeer gezaghebbend regionaal mensenrechtenhof de Rechten van de Natuur bevestigt en deze koppelt aan bestaande mensenrechten. Dit opent de deur voor toekomstige zaken waarin natuur zelf partij kan zijn en waarin haar bescherming beter kan worden afgedwongen.

Wat kunnen we hiervan leren?

Deze voorbeelden laten zien dat rechters wereldwijd de natuur steeds vaker erkennen als rechthebbende. De argumenten variëren:

• Culturele en sprituele waarde (India, Nieuw-Zeeland)

• Grondwettelijke rechten (Ecuador)

• Biocentrische principes (Colombia)• Mensenrechten (IACHR)

In alle gevallen speelt de rechter een cruciale rol: door moedige interpretaties van bestaande wetten en grondwetten kunnen rechters nieuwe juridische kaders scheppen.

Daarom ook een oproep aan Nederlandse advocaten en juristen: durf natuur een stem te geven in jullie procedures

In Nederland staat de jurisprudentie over de Rechten van de Natuur nog in de kinderschoenen. Waarom? Omdat bijna niemand zich er in rechtszaken op beroept. Toch zijn er kansen en mogelijkheden. Ook in Nederland worden mensenrechten ingezet om mens en leefomgeving te beschermen. Net zoals het Inter-Amerikaans Hof de link legt tussen mensenrechten en Rechten van de Natuur, kan die link ook worden onderzocht via artikelen 2 en 8 EVRM: ons recht op leven en op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven. Rechten die nu al worden ingeroepen in zaken over bijvoorbeeld milieuvervuiling. Maar dan voor de mens.

Waarom niet een stap verder? Waarom niet voor de natuur zelf als rechthebbende pleiten? Net als in India, Ecuador en Colombia? Dankzij dappere juristen kunnen Nederlandse rechters precedenten scheppen door:

• via mensenrechten natuur als eiser toe te laten in milieuzaken

• ecosystemen als juridische entiteiten te erkennen, zeker als dit bijvoorbeeld via een rechtspersoon zoals een stichting wordt geprobeerd

• biocentrische en mensenrechtelijke principes te integreren in hun afwegingen

De tijd is rijp. De wereld kijkt mee. Nederland is er klaar voor. En de natuur heeft ons nodig.