Juridische Route#2: de Grondwet

Waarom de Grondwet?

Iets in de Grondwet zetten geeft het de allerhoogste waarde in een land. De Grondwet bevat de grondrechten, beschermt de vrijheid van mensen, legt vast hoe het land bestuurd wordt en zorgt ervoor dat de overheid niet te veel macht krijgt. De Grondwet bevat de fundamentele principes waarop de samenleving is gebaseerd, zoals mensenrechten, democratie en de scheiding der machten.

Als de Rechten van de Natuur in de Grondwet worden opgenomen, krijgen ze dezelfde status als andere fundamentele rechten. Dit betekent dat:

• Beleid en wetgeving in lijn moeten zijn met deze rechten. Overheden moeten dan bij beslissingen vooraf rekening houden met de impact op de natuur.
• Handelen in strijd met deze rechten onrechtmatig is. Rechters kunnen toetsen of besluiten en het doen of nalaten van mensen, bedrijven en overheden in strijd zijn met de Rechten van de Natuur. Als dat het geval is, kunnen ze bijvoorbeeld besluiten vernietigen, plannen stoppen of schade laten vergoeden.
• Burgers en organisaties naar de rechter kunnen stappen als de overheid de rechten van de natuur schendt.

Een grondwetswijziging is een krachtig signaal: het laat zien dat een land de bescherming van de natuur serieus neemt. Het kan ook andere landen inspireren om hetzelfde te doen.

Ecuador

In 2008 werd Ecuador het eerste land ter wereld dat de Rechten van de Natuur in de Grondwet opnam. Deze erkenning helpt er nu de natuur te beschermen. In artikel 71 staat:

"De natuur of Pacha Mama, waar het leven wordt gereproduceerd en bestaat, heeft het recht om in haar integriteit te worden gerespecteerd. De staat zal de toepassing van deze rechten garanderen."

Dit betekent dat ecosystemen in Ecuador het recht hebben om te bestaan, te bloeien en te regenereren. Burgers kunnen de overheid aanklagen als deze de natuur schaadt.

Een bekend voorbeeld is de zaak van de Vilcabamba-rivier, waar een rechter in 2011 oordeelde dat de overheid de rechten van de rivier had geschonden door de aanleg van een weg. De rivier kreeg gelijk en de weg moest worden aangepast.

Bolivia

Bolivia volgde Ecuador in 2009 met een nieuwe grondwet die de Rechten van Moeder Aarde, Pachamama, erkent.

Bolivia ging nog een stap verder door in 2010 de Wet van de Rechten van Moeder Aarde aan te nemen. Deze wet geeft de natuur het recht op:

• leven en bestaan
• diversiteit van het leven
• schoon water en schone lucht
• vrijwaring van vervuiling
• herstel

In 2018 gebruikte een Boliviaanse rechter deze wet om een snelwegproject te blokkeren dat door een beschermd natuurgebied zou lopen.

Colombia

In Colombia staan Rechten van de Natuur niet in de Grondwet, maar heeft het Grondwettelijk Hof in 2016 en 2018 uitspraken gedaan waarin de Rechten van de Natuur worden erkend. Hierdoor zijn deze rechten op het hoogste juridische niveau erkend, zonder dat ze expliciet in de Grondwet staan.

In 2016 oordeelde het hof dat de Atrato-rivier rechten heeft op bescherming, herstel en behoud. Dit was een reactie op illegale goudwinning die de rivier vervuilde en lokale gemeenschappen schaadde.

In 2018 volgde een soortgelijke uitspraak voor het Amazonewoud. Het hof gaf rechten aan het Amazonewoud en verplichtte de overheid om een plan op te stellen om de ontbossing te stoppen.

Waarom is dit inspirerend?

Deze voorbeelden laten zien dat het mogelijk is om de Rechten van de Natuur juridisch te verankeren. Ze tonen ook aan dat:

• Inheemse volkeren vaak een sleutelrol spelen. In Ecuador, Bolivia en Nieuw-Zeeland waren het inheemse gemeenschappen die de strijd voor de Rechten van de Natuur aanvoerden.
• Rechters een belangrijke rol kunnen spelen, zelfs als de Grondwet niet expliciet de Rechten van de Natuur noemt, zoals in Colombia.
• Grondwetswijzigingen een krachtig signaal afgeven. Ze dwingen overheden om rekening te houden met de natuur bij beslissingen over bijvoorbeeld economische ontwikkeling.

Hoe werkt een grondwetswijziging?

Het wijzigen van een grondwet is een lang en complex proces, omdat het brede politieke steun vereist. In veel landen moet een grondwetswijziging met een ruime meerderheid in het parlement worden goedgekeurd, soms gevolgd door een referendum. Dit zorgt ervoor dat grondwetswijzigingen niet lichtvaardig worden doorgevoerd.

In Nederland verloopt een grondwetswijziging in twee rondes:

1. Voorstel en eerste lezing: een voorstel tot wijziging van de Grondwet wordt behandeld door de Tweede en Eerste Kamer.
2. Verkiezingen: na de eerste lezing vinden verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats. Zo kunnen kiezers zich via hun stem uitspreken over de voorgestelde wijziging.
3. Tweede lezing: de nieuwe Tweede Kamer en daarna de Eerste Kamer behandelen het voorstel opnieuw. In deze ronde is in beide Kamers een tweederdemeerderheid nodig.

Dit proces kan jaren duren, vooral als er veel discussie is over de inhoud van de wijziging.

Andere uitdagingen

Hoewel de genoemde voorbeelden hoopgevend zijn, zijn er naast het lange proces ook andere uitdagingen:

• Handhaving: zelfs als de Rechten van de Natuur in de Grondwet staan, is het niet altijd eenvoudig om ze af te dwingen. In Ecuador zijn er bijvoorbeeld nog steeds gevallen van illegale mijnbouw in beschermde gebieden.
• Politieke weerstand: grondwetswijzigingen vereisen brede steun, die niet altijd aanwezig is. In veel landen kunnen economische belangen, zoals olie, gas of landbouw, botsen met de bescherming van natuur.
• Juridische complexiteit: het is niet eenvoudig om natuurlijke systemen als rechthebbende te definiëren. Wie spreekt namens een rivier? Hoe worden belangen afgewogen als de bescherming van natuur botst met economische ontwikkeling?

Deze uitdagingen laten zien dat opname in de Grondwet op zichzelf niet voldoende is. Ook de uitwerking, vertegenwoordiging en handhaving van Rechten van de Natuur moeten goed worden geregeld om deze rechten in de praktijk betekenis te geven.