Juridische Route #1: Internationale verdragen.

Waarom internationale verdragen?

Internationale verdragen zijn bindende afspraken tussen landen die een kader bieden voor samenwerking en gezamenlijke regels. Wanneer landen een verdrag ondertekenen en ratificeren, verplichten ze zich om de afspraken daarin na te leven. Het is een van de hoogste niveaus waarop rechtsregels kunnen worden vastgelegd.

Voor de Rechten van de Natuur zou een verdrag een krachtig instrument zijn. Het zou landen kunnen verplichten om natuurlijke systemen, zoals rivieren, bossen of oceanen, juridische rechten toe te kennen en anders te gaan zien: als drager van rechten en niet alleen als iets waarover mensen kunnen beschikken. Zo’n verdrag zou ook kunnen regelen dat deze ecosystemen juridisch vertegenwoordigd kunnen worden en dat er namens hen naar de rechter kan worden gestapt om hun rechten te verdedigen.

Een internationaal verdrag heeft groot gezag. Het dwingt landen om hun nationale wetgeving aan te passen en creëert een wereldwijde standaard. Denk aan het Verdrag inzake de Rechten van het Kind of het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen. Deze verdragen hebben geleid tot nationale wetten en beleid die de rechten van kinderen en vrouwen beschermen. Een verdrag voor de Rechten van de Natuur zou een vergelijkbaar effect kunnen hebben: landen spreken dan internationaal af welke rechten natuur heeft en hoe die rechten beschermd moeten worden.

Vrouwen en kinderen: Hoe verdragen hun rechten versterkten

Een goed voorbeeld van hoe internationale verdragen de rechten van specifieke groepen hebben versterkt, is het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie tegen vrouwen (CEDAW, 1979). Dit verdrag verplicht landen om discriminatie tegen vrouwen te bestrijden en hun rechten op gebieden als onderwijs, werk en gezondheidszorg te waarborgen. Dankzij CEDAW hebben veel landen wetten aangenomen die vrouwen beschermen tegen geweld, discriminatie op de werkvloer en beperkingen in de toegang tot onderwijs.

Een ander voorbeeld is het Verdrag inzake de Rechten van het Kind (1989), dat rechten van kinderen vastlegt op onder meer bescherming, onderwijs en participatie. Dit verdrag heeft geleid tot nationale wetten die kinderarbeid verbieden, toegang tot onderwijs bevorderen en kinderen beschermen tegen misbruik. Beide verdragen laten zien hoe internationale afspraken de juridische positie van groepen kunnen versterken.

Hoe werkt dit in de praktijk?

Een verdrag tot stand brengen is een lange en politiek complexe weg. Het proces begint meestal met een voorstel van een groep landen, een internationale organisatie zoals de VN of een coalitie van maatschappelijke organisaties. Vervolgens wordt er onderhandeld over de tekst. Dit kan jaren duren, omdat landen verschillende belangen en overtuigingen hebben. Als de tekst eenmaal klaar is, kunnen landen het verdrag ondertekenen en ratificeren. Ondertekenen betekent dat een land zich achter het verdrag schaart. Ratificatie is de formele stap waarmee een land zich aan het verdrag bindt. Vaak is een minimum aantal ratificaties nodig voordat een verdrag in werking treedt.

Voorbeelden van verdragen die de natuur beschermen, maar nog geen rechten toekennen

Hoewel er nog geen wereldwijd verdrag is dat de natuur expliciet rechten toekent, zijn er wel verdragen die de bescherming van natuurlijke systemen bevorderen:

• Het Verdrag inzake Biologische Diversiteit (CBD, 1992): dit verdrag heeft als doel biodiversiteit te beschermen en duurzaam te gebruiken. Het verplicht landen om maatregelen te nemen voor het behoud van soorten en ecosystemen.
• Het Klimaatverdrag van de VN (UNFCCC, 1992): dit verdrag vormt het internationale kader voor de aanpak van klimaatverandering.
• Het Verdrag van Ramsar (1971): dit verdrag richt zich op de bescherming van wetlands van internationale betekenis, zoals moerassen en meren.

Deze verdragen laten zien dat internationale samenwerking mogelijk is, maar ze gaan nog niet zo ver als een verdrag met het toekennen van juridische rechten aan de natuur zelf.

Waarom is dat verdrag er nog niet?

De natuur heeft nog geen wereldwijde erkenning als rechthebbende, maar er zijn wel belangrijke stappen gezet. In 2008 werd Ecuador het eerste land ter wereld dat de Rechten van de Natuur in de grondwet opnam. In 2017 volgde Nieuw-Zeeland, waar de Whanganui-rivier een eigen juridische status kreeg. Deze voorbeelden laten zien dat het mogelijk is, maar een wereldwijd verdrag ontbreekt nog.

Daar zijn verschillende redenen voor:

• Politieke weerstand: sommige landen zien de Rechten van de Natuur als een mogelijke bedreiging voor economische belangen, zoals mijnbouw of landbouw.
• Verschillende wereldbeelden: wereldwijd bestaan verschillende opvattingen over de verhouding tussen mens en natuur. In veel rechtssystemen wordt natuur nog vooral gezien als iets waarvan mensen gebruik kunnen maken.
• Juridische complexiteit: het is niet eenvoudig om natuurlijke systemen als rechthebbende te definiëren. Wie spreekt namens een rivier of een bos? Welke rechten krijgt een ecosysteem precies? En hoe worden verschillende belangen afgewogen?
• Gebrek aan internationale overeenstemming: hoewel klimaatverandering en biodiversiteitsverlies wereldwijd grote problemen zijn, bestaat er nog geen brede overeenstemming over het toekennen van eigen rechten aan natuur.

Toch is er hoop. In 2022 heeft de VN Algemene Vergadering een resolutie aangenomen die de rechten van de natuur erkent als een belangrijk instrument voor duurzame ontwikkeling. Ook circuleren er teksten over de Verklaring van de Rechten van Moeder Aarde. Daarnaast leggen hoge rechterlijke instanties steeds vaker de link tussen mensenrechten en Rechten van de Natuur en erkennen zij deze rechten steeds vaker. Allemaal eerste stappen naar een mogelijk toekomstig verdrag.