Ecologisch herstel en Rechten van de Natuur: twee handen op één buik?

In deze gastbijdrage onderzoeken An Cliquet en Hendrik Schoukens waar ecologisch herstel en Rechten van de Natuur elkaar raken.

Wereldwijd gaat de biodiversiteit achteruit ondanks de vele maatregelen die al zijn genomen - van internationaal tot lokaal niveau - om natuur te behouden. Behouden wat er is, is niet langer voldoende, natuur zal ook moeten worden hersteld. Ecologisch herstel is er op gericht om ecosystemen die zijn aangetast, beschadigd of vernietigd te herstellen, zodat ze terug goed kunnen functioneren. Goed functionerende ecosystemen zijn van groot belang gezien de vele functies die ze leveren, niet alleen van belang voor de natuur op zich, maar ook voor de mens. Denk maar aan bestuiving, bescherming tegen overstromingen, een betere luchtkwaliteit en, in tijden van alsmaar toenemende klimaateffecten, de rol van de natuur in het beschermen van mens en milieu tegen de gevolgen van die klimaatverandering. Alhoewel ecologisch herstel al veelvuldig voorkomt als verplichting in internationale, Europese en nationale wetgeving, gebeurt dit nog in onvoldoende mate. Er is nood aan een grote opschaling van ecologisch herstel voor natuur, klimaat en gezondheid. Dit is inmiddels ook erkend op internationaal niveau:

de Verenigde Naties heeft de periode 2021-2030 uitgeroepen als het decennium van ecosysteemherstel.

Bedoeling van dit initiatief is om wereldwijd staten en andere actoren aan te moedigen om massaal in te zetten op herstel van ecosystemen. In de Europese Unie werd in juni 2024 een Europese Natuurherstelwet aangenomen, als één van de cruciale onderdelen van de Europese Green Deal. Deze wet omvat concrete en kwantitatieve verplichtingen en deadlines voor herstel van verschillende ecosystemen, waaronder terrestrische, mariene, agrarische en urbane ecosystemen, alsook van bestuiverpopulaties. Alle EU landen zijn verplicht om tegen 1 september 2026 een nationaal herstelplan op te maken, waarin ze concreet moeten aangeven waar en hoeveel en hoe ze de natuur gaan herstellen. Ook al zijn de voordelen van herstel van ecosystemen duidelijk, het totstandkomingsproces van deze wet verliep moeizaam, door protesten van belangenorganisaties die mogelijks een bedreiging zien van hun (niet-duurzame) praktijken en als gevolg van politieke profileringsdrang in aanloop naar de Europese verkiezingen van 2024. De wet werd uiteindelijk goedgekeurd, maar in afgezwakte vorm. Dezelfde tegenstanders proberen nu de uitvoering van de wet te ondermijnen. Dat brengt ons bij de vraag of de natuur recht heeft om hersteld te worden? In de Europese Natuurherstelwet zijn er alvast geen expliciete rechten van natuur en daaraan gekoppelde rechten voor herstel toegekend. Dit is bijvoorbeeld wel het geval in de Grondwet van Ecuador, waarin expliciet staat “Nature has the right to be restored”. Ook in de wet van september 2022 die de Mar Menor, een lagune in Spanje, rechtspersoonlijkheid toekent, wordt verwezen naar het recht op herstel van dit wetland. In de EU Natuurherstelwet zijn er wel duidelijke en concrete herstelverplichtingen voor lidstaten, die juridisch kunnen afgedwongen worden indien lidstaten hun verplichtingen niet nakomen. Rechten van natuur en herstelverplichtingen zijn twee kanten van dezelfde medaille: beiden beogen uiteindelijk om opnieuw veerkrachtige ecosystemen te hebben. Ook al erkent de Natuurherstelwet geen expliciete rechten voor de natuur, als het resultaat van de uitvoering van de wet uitmondt in herstelde natuur, dan heeft de wet minstens impliciet bijgedragen tot een erkenning van het recht van ecosystemen om hersteld te worden.

Voor meer info over dit onderwerp, zie ook:

Schoukens & Cliquet, Ecological restoration and the rights of nature in the EU. Natural twins or a Pandora’s box? In Jenny Garcia Ruales, Katarina Hovden, Helena Kopnina, Colin Robertson, and Hendrik Schoukens (eds.) Rights of Nature in Europe : Encounters and Visions, New York, Routledge, 2024, 234-253.

Over deze bijdrage

Deze gastbijdrage is geschreven door An Cliquet en Hendrik Schoukens en geeft hun perspectief op de relatie tussen ecologisch herstel en Rechten van de Natuur.

Over An Cliquet

An Cliquet is hoogleraar internationaal milieu en biodiversiteitsrecht aan de Universiteit Gent. Haar onderzoek richt zich onder meer op internationaal, Europees en nationaal biodiversiteitsrecht, ecologisch herstel en juridische benaderingen van natuurbescherming gebaseerd op rechten. Ze coördineert daarnaast de juridische werkgroep van de Society for Ecological Restoration Europe.