Juridische routes naar rechten van de natuur
Soms via grote stappen, zoals wetgeving of de Grondwet. Soms via kleinere, praktische routes, zoals gemeentelijk beleid, participatie of de manier waarop bestaande regels worden geïnterpreteerd. Op deze pagina vind je vijftien routes, helder uitgelegd, zodat je snel ziet welke mogelijkheden er zijn en wat ze in de praktijk betekenen.
1. Internationale verdragen of een nieuw verdrag
Doel is dan: Erkenning van Rechten van de Natuur op internationaal niveau, zoals VN of EU. Dat kan vervolgens nationale wetgeving helpen versnellen en heeft groot gezag, maar het is een lange, trage weg en politiek complex.
2. Grondwet
Natuurrechten verankerd op het hoogste nationale niveau. Dat geeft richting aan beleid en wetgeving. Maar een grondwetswijziging duurt lang en vraagt brede politieke steun.
3. Jurisprudentie
Rechters kunnen Rechten van de Natuur laten meewegen via uitspraken, bijvoorbeeld door bestaande normen meer ecologisch te interpreteren. Wij gaan niet zelf procederen, maar steunen deze ontwikkelingen en mogelijk sommige zaken wel, bijv. via amicus curiae.
4. Burgerlijk Wetboek, Boek 1, 3 en 5
Je past de kern van het privaatrecht aan zodat natuur niet langer alleen “bezit” of “iets van mensen” is, maar ook echt als drager van belangen en rechten wordt erkend. Dit raakt thema’s als eigendom, goederen en zorgplichten, en kan stap voor stap groeien via artikelen, preambules of juridische verkenningen.
5. Burgerlijk Wetboek, Boek 2, nieuw soort rechtspersoon voor natuur
Je creëert een nieuwe rechtsvorm waarin een ecosysteem als rechtspersoon kan functioneren, met vertegenwoordiging en governance. Dan kan een gebied juridisch “meedoen” als partij, met rechtspersoonlijkheid. Vergelijkbaar met hoe het voor een bedrijf, gemeente of stichting werkt.
6. Civielrechtelijk via bestaande rechtspersonen
Binnen het huidige recht kun je stichtingen of andere soorten rechtspersonen gebruiken die er zijn voor alles wat leeft in een gebied en het zo vertegenwoordigen en beschermen. Bijvoorbeeld door een bos of grond “uit de markt” te halen en te beheren als hoeder. Dit is minder vergaand dan optie 5., maar wel direct uitvoerbaar. Het blijft wel gebiedsgericht en vraagt zorgvuldige statuten en governance.
7. Participatieprocessen
Burgers kunnen inspreken, zienswijzen indienen, petities starten of burgerinitiatieven voeren, en daarbij expliciet namens de natuur spreken. Dit creëert politieke druk en normaliseert het perspectief dat natuur belangen heeft, maar geeft nog geen formele rechten.
8. Regionale erkenning via provincies en waterschappen
Provincies en waterschappen kunnen Rechten van de Natuur opnemen in visies, plannen en programma’s, en pilots starten met vertegenwoordiging van (inter) regionale ecosystemen als rivieren. Dit werkt als proeftuin en kan vervolgens naar landelijk opschalen, maar blijft afhankelijk van politieke wil.
9. Lokale erkenning via gemeenten
Gemeenten kunnen natuurprincipes opnemen in omgevingsvisie en omgevingsplan, en structuren bouwen waarin natuurbelangen standaard meewegen. Dit is vaak relatief snel te starten, maar beperkt tot de gemeentelijke schaal.
10. Medezeggenschap
Je brengt natuur als belang in ondernemingsraden en medezeggenschapsstructuren, bijvoorbeeld door wetgeving of reglementen uit te breiden met ecologische gevolgen. Zo verschuift besluitvorming van korte termijn naar verantwoordelijkheid op lange termijn, maar het vraagt kennisopbouw en heldere rolafbakening.
11. Gedragscode, Code Natuur
Een vrijwillige, sectorbrede code kan organisaties laten werken met natuur als stakeholder, met een “comply or explain” aanpak en eventueel toetsing. Dit kan snel normerend werken en helpt tegen vrijblijvendheid als er transparantie en opvolging is.
12. Principles on the Rights of Nature
Een set gezaghebbende beginselen die beschrijven wat Rechten van de Natuur mondiaal al zijn en hoe je ze zou moeten toepassen. Dit geeft een gedeelde taal voor beleid, rechtspraak, onderwijs en praktijk, maar kost tijd en internationale coördinatie.
13. Onboarding Nature
Organisaties kunnen natuur formeel vertegenwoordigen in hun governance, bijvoorbeeld met rollen of structuren waarin iemand expliciet het perspectief van natuur inbrengt. Dit is praktisch en zichtbaar, maar vrijwillig en daardoor kwetsbaar voor vrijblijvendheid.
14. Mensenrechten, het recht op familieleven
Je koppelt, zoals eerder is gedaan door rechters wereldwijd, gezonde ecosystemen aan mensenrechten, bijvoorbeeld door natuur te benaderen als leven met recht op leven of als onderdeel van “jouw familieleven” en daarmee bescherming te bepleiten. Dit is juridisch vernieuwend en vooral een route via rechtsontwikkeling en argumentatie in procedures en beleid.
15. Interpretatie en uitwerking van bestaande wetgeving
Je gebruikt bestaande regels, zoals EU natuurherstelregels en de Omgevingswet, als hefboom door ze consequent te lezen door een Rechten van de Natuur lens. Dit is vaak de snelste route in de praktijk, omdat je geen nieuwe wet hoeft te maken, maar wel scherp moet onderbouwen hoe natuurbelangen structureel en toetsbaar worden meegenomen.
Het stopt hier niet. Samen met juristen en pro bono advocaten blijven we zoeken naar manieren om Rechten van de Natuur toe te passen in de praktijk. Binnen de huidige wetgeving, door nieuwe interpretaties, en door ruimte te maken voor verdere ontwikkeling. Dit overzicht groeit mee met de praktijk en met de vragen die daaruit ontstaan.
Ben je jurist en wil je helpen? Neem dan contact op via info@rechtenvandenatuur.org
Laatste nieuws
Blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen op het gebied van Rechten van de Natuur in Nederland en daarbuiten. En ontdek hoe jij kunt meedoen.
