Kijken door de ogen van een Kommavlinder: Marian Heezen over besluiten mét de Veluwe

Marian Heezen is vanuit haar liefde voor en zorgen over de Veluwe het initiatief Hoeders van de Veluwe gestart. Ze vertelt over de aanleiding van het initiatief, de uitbreidingsplannen van Defensie op de Veluwe, en over de recente bosbranden. Met behulp van zienswijzen, workshops en meer hoopt ze zoveel mogelijk mensen de ogen te openen voor al het leven om zich heen en het belang van dat leven bij zoveel mogelijk beslissingen mee te laten wegen.

Te gast op de Veluwe

Marian woont met veel plezier sinds acht jaar weer op de Veluwe, na een lange tijd weg te zijn geweest van het door haar zo geliefde gebied. Ze woonde er als kind en heeft veel herinneringen aan de Veluwe, onder andere aan wandelingen door het bos met haar vader op de zondagen: ‘Mijn vader leerde mij dat we altijd te gast waren in het bos. Ik wandelde urenlang met hem in stilte, of we fluisterden, om niemand te verstoren.’ Marian glimlacht. ‘De Veluwe is een anker in mijn leven. Daar kom ik tot rust en daar ben ik thuis.’

De Veluwe is één van de grootste aaneengesloten natuurgebieden van Nederland en het thuis van vele soorten. Het is een uitzonderlijk ecosysteem, met bos, heide, vennen en zandverstuivingen. Een mooi voorbeeld zijn de oude bosgroeiplaatsen, ‘parels van de Veluwe’ volgens Marian. Daar vind je bomen van respectabele leeftijd, sommigen stokoud, waar in en rond vele soorten schaduw zoeken, eten, broeden, rusten en wonen. Ook vind je er het resultaat van decennialange samenwerking tussen bomen en bodem: een unieke bodemkwaliteit. Die parels kunnen alleen blijven bestaan als het ecosysteem als geheel gezond blijft.

Toen de Veluwe onder druk kwam te staan

‘Als Hoeders van de Veluwe proberen we duidelijk te maken hoe essentieel het is om het ecosysteem van de Veluwe daarom, liefst zo vroeg mogelijk, mee te wegen in plannen voor en rond het gebied. De voorloper van Hoeders van de Veluwe was een groep buren, inclusief Marian, die in actie kwam tegen de uitbreidingsplannen van Defensie op de Veluwe in 2024: ‘Het bosgebied waar ik woon bleek een potentieel oefenterrein voor zware explosieven te zijn. Dat kwam bovenop de uitbreidingsplannen met zware vrachtvliegtuigen, drones, chinooks en apaches voor militair vliegveld Deelen, circa 10 kilometer verderop. De trillingen en het lawaai zorgen voor enorme stress en verstoringen, onder andere in broedgedrag en contact tussen soorten en soortgenoten.’

‘We zochten bronnen, wonnen advies in en vroegen wetenschappers geluidsonderzoek te doen. Op basis daarvan maakten we een groot dossier voor Defensie waarin we beargumenteerden dat dit Natura 2000-gebied, hoe belangrijk hun behoeften op zichzelf ook mogen zijn, daarvoor niet de juiste plek is. Defensie heeft in november 2024 een aantal locaties van de lijst gehaald, waaronder het gebied waarvoor wij actie voerden. Natuurlijk was ik opgelucht. Tegelijkertijd wilde ik meer doen om te zorgen dat de belangen van de Veluwe, bij elke vólgende beslissing over het gebied, eerder meegewogen zouden worden. Niet pas als het plan er ligt of een actiegroep is opgestaan.’

Kijken door de ogen van een Kommavlinder

Vanuit die gedachte kwam Marian op het idee om zienswijzen in te gaan dienen. Een zienswijze is een formele manier van inspraak op besluiten van bijvoorbeeld je gemeente of provincie. Het is een manier om jouw onderbouwde opvatting over die besluiten te laten horen. Marian koos voor een bijzondere aanpak: Ze schreef in twee weken tijd 41 zienswijzen vanuit anders-dan-menselijke soorten. 41 keer trok ze een anders-dan-menselijke ‘jas’ aan en leefde zich in in een soort wiens leven misschien totaal niet lijkt op dat van een mens. Door de facetogen van een Kommavlinder ziet de Veluwe er plotseling heel anders uit…:

Ik ben een Kommavlinder – Hesperia comma.

Ik ben klein, snel, en bijna onzichtbaar. Mijn vleugels flitsen koperkleurig boven de heide. Ik leef in zonbeschenen hoekjes waar gras kort is, de bodem schraal, het zand warm. Mijn hele bestaan is afhankelijk van nuance: een paar graden temperatuurverschil, een open plek, de juiste grashalm. Mijn soort is kwetsbaar. En zeldzaam. Op de Veluwe ben ik er nog – op een paar plekken. Maar ik verdwijn stil als de balans verstoord raakt.

Op de website van Hoeders van de Veluwe zijn alle zienswijzen terug te vinden.

Twee ecologen hebben bij het maken van de zienswijzen op persoonlijke titel meegelezen. Eén van hen schreef als reactie: ‘Het natuurbeleid in Nederland richt zich bijna exclusief op rode lijsten en Natura 2000-habitat, alsof we ons alleen zorgen hoeven te maken over wat zeldzaam is. Wat jij doet, is soorten in de volle breedte aan het woord laten.’

Hoeders van de Veluwe ontstond vanuit het schrijven van de zienswijzen en groeide verder tot een beweging met grote ambities: ‘Op de lange termijn zouden we graag een onafhankelijke Natuurraad formeren, die gevraagd en ongevraagd, aan de voorkant van ruimtelijke besluitvormingsprocessen een ecocentrisch perspectief inbrengt. Wat we dit najaar al gaan doen is een webinar organiseren in samenwerking met Rechten van de Natuur, voor Veluwse gemeenten en provincie Gelderland, over de Wegwijzer voor Gemeenten. Daarmee helpen we hen op weg naar besluiten mét de natuur. Voor iedereen die betrokken is bij ruimtelijke processen, hebben we de workshop “Stemmen van de Veluwe” ontworpen. Daarin leer je je inlevingsvermogen te ontwikkelen voor anders-dan-menselijke inwoners van de Veluwe. Dat inlevingsvermogen maakt namelijk een groot verschil voor wat je een goede omgang met de Veluwe vindt.’

Wat vraagt de Veluwe van ons?

De recente natuurbranden op Defensieterreinen zijn daarvan een voorbeeld: ‘Door te spreken over “hectares” die verloren zijn gegaan, sluiten we al gauw onze ogen voor het feit dat de bosbranden vele levens hebben verwoest: bodemleven, insecten, reptielen, broedvogels, jonge dieren, planten en bomen. De Veluwe is geen decor dat is aangetast, maar een levend ecosysteem dat is geraakt.’

‘We zouden zorgvuldiger, respectvoller en beter onderbouwde keuzes kunnen maken als we ons eerder afvragen: Wat vraagt deze plek – en het leven op deze plek - van ons? Als die vraag vanaf het begin was meegenomen in de afweging, waren de gevolgen van klimaatverandering en de toenemende natuurbrandrisico’s ook meegewogen in de uitbreidingsplannen van Defensie. Dan was er, bij harde wind na wekenlange droogte, vrijwel zeker een andere afweging gemaakt over het doorgaan van risicovolle oefeningen.’

’Er zijn grenzen aan de draagkracht van een ecosysteem. Die grenzen kun je scherper zien als je oog hebt voor de behoeften van verschillende soorten en van het ecosysteem als geheel. Ook de belangen van een Kommavlinder, al lijken die misschien maar klein en licht, wegen mee. ‘Natuurlijk kan bij het nemen van een beslissing niet iedereen alles krijgen. Het is ook niet aan Hoeders van de Veluwe om te bepalen wat het zwaarst moet wegen. Het is wel aan ons om duidelijk te maken dat er méér belangen zijn dan alleen de menselijke. En dat we weloverwogen besluiten moeten en kunnen nemen – mét de natuur.’